مدل تمدن سازمانی

تمدن سازمانی

یعنی اینکه در سازمان متمدن، فضای سازمان و فرهنگ سازمان و فرهنگ سازمانی مشوق نظم و ادب، اخلاق و رعایت حقوق افراد در تمام سطوح سازمان میباشد. در سازمان متمدن تربیت و ادب در روابط عرفی و سازمانی بین افراد برقرار است.

حضور پررنگ عدالت اجتماعی با رعایت نزاکت و کمال نجابت مشهود است. ارتباط کامل سازمانی بصورت همه جانبه برقرار است. حفظ و صیانت مدنیت سازمان توسط مدیران و وجود سرمایه اجتماعی وسیع سازمان بطور مشهود از معیارهای تمدن سازمانی است.

 

شاخص‌های بوروکراسی

مهمترین ویژگیهای بوروکراسی در محیط کار با اقتباس از ویژگیهای مطرح شده هال (فرل هدی، 1386،
295ـ308) و اجماع خبرگان، به شرح زیر قابل تبیین است.

1)     سلسله مراتب اختیار دقیق

2)     تقسیم کار بر حسب تخصص

3)     وجود قوانین و انجام امور به صورت رسمی

4)     غیر شخصی بودن روابط بین اشخاص (ماهیت غیرشخصی)

5)     گزینش و ارتقاء مبتنی بر شایستگی

 

شاخصهای دموکراسی

به نظر میرسد مدل بیتهام وبول در شرح دموکراسی سیاسی از جامعیت بیشتری برخوردار است و میتواند الگوی مناسبی برای تعمیم ویژگیهای دموکراسی در محیط کار باشد. در این صورت مهمترین ویژگیهای دموکراسی در محیط کار با اقتباس از ادبیات مربوط به دموکراسی نظرسنجی از خبرگان به شرح زیر قابل تبیین است:

1)     مدیریت شفاف و پاسخگو: یعنی پاسخگویی سیاسی، اداری و مالی مدیریت

2)     مشارکت آزاد و عادلانه: یعنی درگیر شدن کارکنان در فرآیند تصمیمگیری در سطوح مختلف. این تصمیمگیریها میتواند شامل انتخاب مدیران ارشد نیز باشد

3)     تشکلهای مستقل: یعنی وجود اتحادیههای کارگری و کارمندی و همچنین شوراهای کار که از حقوق اعضای خود دفاع کنند و سهمی از مدیریت سازمان را برعهده داشته باشند

4)     حقوق فردی: یعنی وجود آزادیهایی چون آزادی بیان و ترک سازمان برای کارکنان

5)     حق پیشرفت: یعنی فراهم آوردن موقعیتی برای پیشرفت و ارتقا فرد در سازمان

6)      حق آگاهی: یعنی فراهم آوردن اطلاعاتی کافی برای کارکنان که برای انجام بهتر امور کاریشان به آنها نیاز دارند

لازم به ذکر است که سه مورد آخر میتوانند در یک ویژگی به نام حقوق مدنی جای گیرند.

 

 

 

شاخص‌های تکنوکراسی

به طور کلی شاخصهای استخراج شده در ارتباط با تکنوکراسی سازمانی با توجه به ادبیات موضوع و نظرسنجی از خبرگان موارد زیر میباشد:

1)     ظرفیت جذب پیشرفتهترین تکنولوژی شامل سخت افزار و نرم افزار

2)     پیادهسازی پیشرفتهترین تکنولوژی شامل سخت افزار و نرم افزار

3)     بکارگیری پیشرفتهترین تکنولوژی شامل سخت افزار و نرم افزار

 

شاخص‌های سوسیوکراسی

به طور کلی شاخصهای سوسیوکراسی با توجه به ادبیات موضوع و نظرسنجی از خبرگان به اختصار شامل موارد زیر است:

1)     اعتبار در سازمان

2)     احترام در سازمان

3)     وجود عدالت

4)     نوع دوستی: به طور مفهومی نوع دوستی شامل کمک کردن داوطلبانه به دیگران و یا جلوگیری از بروز مشکلات مربوط به کار میباشد.

5)     وفاداری سازمانی: این وفاداری به سازمان از وفاداری به خود، سایر افراد و واحدها و بخشهای سازمانی متفاوت است.

همچنین بیان کننده میزان وفاداری کارکنان در راه منافع سازمانی و حیات و دفاع از سازمان است.

6)      وجود اعتماد: اعتماد متقابل، از اطلاعات، هنجارها و ارزشهای یکسانی در سازمان. از این جهت، اعتماد نقش زیادی در تسهیل فرآیندها و کاهش هزینهها در سازمان دارد.

 

امروزه میتوانیم سازمانها را از لحاظ توسعه یافتگی و عدم توسعه یافتگی، براساس سری فرآیندها و شاخصهای شناخته شده و مشهود اندازهگیری کرد.

تمدن سازمانی مدلی است که سازمان را از چهار منظر بوروکراسی، دموکراسی، تکنوکراسی، سوسیوکراسی مورد سنجش قرار میدهد و مدلی را برای رانش تغییر و تحول ارائه میکند.

اما ادعای تمدن سازمانی این است که: در یک سازمان متمدن فضای سازمان و فرهنگ سازمانی مشوق نظم و ادب، اخلاق و رعایت حقوق افراد در تمام سطوح سازمان میباشد. در سازمان متمدن تربیت و ادب در روابط عرفی و سازمانی بین افراد برقرار است. انجام وظایف تا حد میزان تواناییهای بالقوه بطور خودجوش انجام میگیرد. رعایت حقوق مدنی (سازمانی) و مسئولیت اجتماعی یک رفتار عمومی است. حضور پررنگ عدالت اجتماعی با رعایت نزاکت و کمال نجابت مشهود است. ارتباط کامل سازمانی بصورت همه جانبه برقرار است. حفظ و صیانت مدنیت سازمان توسط مدیران و وجود سرمایه اجتماعی وسیع سازمانی بطور مشهود از معیارهای تمدن سازمانی است.

 

شاخص‌های تمدن سازمانی

شاخصهای تمدن سازمانی به طور خلاصه در شکل زیر آورده شده است.

 

الف) شاخصهای رفتاری عبارتند از:

1-    تعارض کارکردی (مثبت)

2-    اشتیاق کاری

3-    استفاده از جنبههای مثبت قدرت (تشویق، تخصص، شخصی و کاریزما)

4-    عدالت طلبی

5-    اجماع طلبی

6-     تعامل کارکردی و مثبت

7-    حمایت

8-    ارتباطات مورب و اثربخش

 

ب) شاخصهای مدیریتی عبارتند از:

1-    همسویی اهداف فردی و گروهی با اهداف سازمانی

2-    مشاغل با محتوا

3-    مشاغل و تصمیمگیریهای غیرمتمرکز

4-    سطح مطلوب زندگی شخصی کارکنان

5-    سطح مطلوب زندگی شغلی کارکنان

6-     وجود مسیر شغلی و کارراهه

7-    مسئولیت پذیری

8-    توانمندی و شکوفایی

 

ج) شاخصهای ارزشی، فرهنگی ـ اجتماعی عبارتند از:

1-    وضوح ارزشهای بنیادی

2-    اعتماد متقابل و متعامل

3-    اطمینان متقابل و متعامل

4-    احترام متقابل و متعامل

5-    همسویی از ارزشهای فرد و سازمان

6-     تعلق و تعهد

 

د) شاخصهای اقتصادی عبارتند از:

1-    ترجیح نفع عمومی بر شخصی

2-    رعایت و توازن حقوق ذینفعان (مشتریان، کارکنان، سهامداران، جامعه)

 

 

 

شاخص‌های بوروکراسی

اغلب نویسنندگان، نظرات وبر را درباره ابعاد ساختاری بوروکراسی از نظر محتوا و اجزای تشکیل دهنده آن، کم و بیش پذیرفتهاند و عمدتاً توافق بر سر آن نیز وجود دارد.

پژوهشگری به نام هال (Hall) از مجموع نظرات نویسندگان، شش بعد از ابعاد بوروکراسی را مهم تلقی کرده است. این شش بعد عبارتند از (ریچارد هال، 295،1962-308)

1)     سلسله مراتب اختیار دقیق

2)     تقسیم کار بر حسب تخصیص

3)     وجود یک نظام قوانین که بر اختیارات و تکالیف متصدیان امور حاطه دارد

4)     وجود مجموعهای از روشها برای انجام امور (رسمیت)

5)     غیر شخصی بودن روابط بین اشخاص (ماهیت غیر شخصی)

6)      گزینش و ارتقاء مبتنی بر شایستگی

به بیانی دیگر بوروکراسی جدید در واقع از ویژگیهای بارز و مشخص سلطه قانونی است. این نوع بوروکراسی با اقتباس از نظر وبر بر اصول زیر مبتنی است:

1- وجود خدمات معین

بنابراین صلاحیتهای تعیین شده توسط قوانین و مقررات به نحوی که وظایف و نیز قدرتهای تصمیمگیر لازم برای اجرای آنها به طور روشنی تقسیم و توزیع شدهاند.

2- تحت حمایت بودن کارمندان

وجود آییننامهها و مقررات حمایت کننده از کارمندان در اجرای وظایفشان و شغل برای یک کارمند کار راهه است یعنی کارمند وظیفهاش مادامالعمری است چندانکه خدمات دولتی تبدیل به حرفه اصلی میشود و نه اشتغالی ثانونی در کنار شغل دیگر.

3- سلسله مراتبی بودن وظایف

نظام اداری به شدت سازمان یافته است و دارای خدمات تابع و مقامات مدیریت است با این امکان که مرجع پایین دست میتواند به مرجع بالادست متوسل شود، این ساخت اداری معمولاً تک سالاری است نه گروهی و به برترین درجه تمرکز گرایش دارد.

4- استخدام با شرایط خاص (از روی آزمون، مدارک تحصیلی، سوابق و ...)

داوطلب باید تخصصی را دارا باشد. معمولاً کارمند منتخب نیست، بلکه بر پایه گزینش آزاد و تعهد قراردادی منصوب میشود.

5- پاداش منظم مالی تحت عنوان حقوق و حقبازنشستگی (که پس از سپری شده دوران خدمت، حق بازنشستگی پرداخت میشود)

وجود نظام مواجب پردازی به کارمندان به صورت دستمزد و حقوق بازنشستگی به هنگام ترک خدمت دولت. دستمزدها براساس سلسله مراتب داخلی دستگاه اداری و اهمیت مسئولیتها درجاتی دارند.

6- هر مقام مافوق حق دارد که به کارمندان زیردستش رسیدگی کند و کمیته انظباطی تشکیل دهد. احتمالاً از طریق کمیسیون انظباطی.

7- امکان ارتقای کارمندان (که براساس ضوابط و معیارهای معینی است نه روابط)

8- روابط غیر عاطفی

جدایی کامل شخصی از وظیفه، چرا که هیچ کارمندی نمیتواند مالک مقام و وسایل اداریاش باشد.

در نهایت مهمترین ویژگیهای بوروکراسی در محیط کار با اقتباس از ویژگیهای مطرح شده هال و نظرسنجی از خبرگان به شرح زیر قابل تبیین است.

الف) سلسله مراتب اختیار دقیق

ب) تقسیم کار بر حسب تخصص

ج) وجود قوانین و انجام امور به صورت رسمی

د) غیرشخصی بودن روابط بین اشخاص (ماهیت غیرشخصی)

ﻫ) گزینش و ارتقاء مبتنی بر شایستگی

شاخص‌های دموکراسی

به دلیل وجود نظریات، تعاریف و دیدگاههای مختلف، که هر کدام شاخصهای مد نظر و متفاوتی از دموکراسی را ارائه کردهاند، شاخصهای دموکراسی گسترده و عملاً شناسایی تمامی آنها دشوار است. اما به طور کلی به موارد زیر میتوان اشاره کرد.

آدمیان باید برای ابزار و بیان عقیده، گردهمایی، اعتراض و حتی وجدان آزاد باشند. به این ترتیب عناصر سه گانه برابری، عقلانیت و آزادی با دموکراسی پیوند میخورند، و دموکراسی مدعی چنان نظامی است که بر این سه عنصر استوار شده است. نتیجه حاصل از این سه عنصر این است که اداره عمومی در تملک عده خاصی نیست و به همه شهروندان تعلق دارد و قدرت عمومی از تائید و تصویب عمومی نشات میگیرد و حتی حقوق نیز منعکس کننده ترجیحات و اولویتهای عمومی است. اعتبار تمامی انتخابها از جریان تائید عمومی ناشی میشود و منطق نظام دموکراتیک حکم میکند که کارگزاران عمومی در مقابل شهروندان پاسخگو و مسئول باشند. این خصوصیات حداقل عناصری هستند که برای تبلور دموکراسی ضروری هستند و از آنها میتوان با عنوان (ستونهای دموکراسی) نام برد:

1)     حاکمیت مردم

2)     حکومت مبتنی بر رضایت فرمانبرداران

3)     حاکمیت اکثریت

4)     حقوق اقلیتها

5)     تضمین حقوق اساسی بشر

6)      انتخاب آزاد

7)     برابری در نزد قانون

8)     فرآیندتصحیح قانون

9)     محدودیتهای نهادی بر حکومت

10) پلورالیسم اجتماعی، اقتصادی و سیاسی

11) ارزشهای تساهل، نسبی گرایی و پراگماتیسم

رابرت دال هفت خصوصیت برای پولیارشی به عنوان نوع خاصی از دموکراسی قائل است:

1)     کنترل بر تصمیمات حکومت درباره خطمشیها به صورت نهادی به کارگزارن انتخابی سپرده شده است

2)     کارگزاران انتخابی بر حسب انتخاب منظم و دورهای برگزیده میشوند

3)     عملاً همه بزرگسالان از حق رای دادن در انتخابات کارگزاران برخوردارند

4)     عملاً همه بزرگسالان از حق انتخاب شدن برای کارگزاری در حکومت برخوردارند

5)     شهروندان بدون احساس خطر از مجازات حق اظهار نظر درباره مسائل سیاسی را دارند. از جمله نقد ساحب منصبان، حکومت، رژیم، نظم اجتماعی، اقتصادی و ایدئولوژیث مسلط و غالب

6)      شهروندان حق یافتن منابع جایگزین اطلاعات را دارند

7)     شهروندان برای دست یافتن به حقوق متنوع خودشان حق تشکیل دادن انجمنها و سازمانهای مستقل را دارند. احزاب سیاسی و گروههای ذی نفوذ بر این مبنا شکل میگیرند.

برای تعریف دموکراسی در محیط کار لازم است از ویژگیهای دموکراسی سیاسی کمک گرفت. بیتهام وبول (1995) چهار رکن اصلی نظام دموکراتیک منسجم را به شرح زیر برشمردند:

1)     انتخاب آزاد و عادلانه

2)     دولت شفاف و پاسخگو (پاسخگوی حقوقی و سیاسی)

3)     حقوق مدنی و سیاسی (آزادیهایی نظیر آزادی بیان و مهاجرات)

4)     جامعه دموکراتیک یا مدنی (وجود تشکلهای مستقل از دولت)

به نظر میرسد مدل بیتهام وبول در شرح دموکراسی سیاسی از جامعیت بشری برخوردار است و میتواند الگوی مناسبی برای تعیم ویژگیهای دموکراسی در محیط کار باشد. در این صورت مهمترین ویژگیهای دموکراسی در محیط کار با اقتباس از ادبیات مربوطه و اجماع خبرگان به شرح زیر قابل تبیین است.

1)     مدیریت شفاف و پاسخگو: یعنی پاسخگویی سیاسی، اداری و مال مدیریت

2)     مشارکت آزاد و عادلانه: یعنی درگیر شدن کارکنان در فرآیند تصمیمگیری در سطوح مختلف. این تصمیمگیریها میتواند شامل انتخاب مدیران ارشد نیز باشد

3)     تشکلهای مستقل: یعنی وجود اتحادیههای کارگری و کارمندی و همچنین شوراهای کار که از حقوق اعضای خود دفاع کنند و سهمی از مدیریت سازمان را           برعهده داشته باشند

4)     حقوق فردی: یعنی وجود آزادیهایی چون آزادی بیان و ترک سازمان برای کارکنان

5)     حق پیشرفت: یعنی فراهم آوردن موقعیتی برای پیشرفت و ارتقاء فرد در سازمان

6)      حق آگاهی: یعنی فراهم آوردن اطلاعاتی کافی برای کارکنان که برای انجام بهتر امور کاریشان به آنها نیاز دارند

 

شاخص‌های تکنوکراسی

مطالعات پژوهشگر در زمینه تکنوپولی و تکنولوژی سازمانی نشان میدهد کشورهای توسعه یافته، در فرآیندهای توسعه صنعتی و ترویج تکنولوژی به طور همسان به ارتقاء دانش حرفهای و ایجاد شرایط مناسب کار و استفاده از تمام ظرفیتهای منابع انسانی و تکنولوژی مشغول هستند. بنابراین وظیفه عمده کشورهای در حال توسعه از جمله کشور ایران در فرایند توسعه و بهرهوری سازمانها حول دو محور «ایجاد و افزایش ظرفیت جذب تکنولوژی» و «ساخت و توسعه بستر مناسب تکنولوژی»، میگردد.

الف) محور اول منحصر به وارد کردن تکنولوژی و آموزشهای کلاسیک میباشد

ب) محور دوم که عمدتاً فرهنگی است منحصر به زیرساختهای فرهنگی، کاربری تکنولوژی، انطباق تکنولوژی با سنتها و فرهنگ بومی، توسعه تربیت اجتماعی، افزایش حس مسئولیت پذیری، وظیفه شناسی و مشارکت خالصانه و صادقانه در کار و کاربری تکنولوژی است.

بنابراین در این رابطه دکتر هوشنگ شهنواز اشاره میکند که کشورهای در حال توسعه باید توجه خود را به نکات زیر جلب کنند. (هوشنگ شهنواز، 1378، 84-93)

1)     شناسایی تکنولوژی مورد نظر



تمام حقوق این سایت برای موسسه تمدن سازمانی میرسپاسی محفوظ است.طراحی و اجرا توسط طراحی سایت جهش